พระสมุทรเจดีย์งามล้ำ

หลักฐานที่พบ
ครั้นถึง พุทธศักราช ๒๔๐๓ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเสด็จประพาสเมืองสมุทรปราการ เสด็จไปนมัสการพระสมุทรเจดีย์ด้วย ได้ทอดพระเนตรสภาพทั่วๆไปของพระสมุทรเจดีย์ทรงพระราชปรารภว่า พระสมุทรเจดีย์นี้มีความสำคัญมากแต่รูปทรงต่ำเตี้ยไม่สง่างาม หากจะสถาปนาให้สูงใหญ่ขึ้นไปอีก เรือของชาวต่างประเทศที่เข้ามาทางปากแม่น้ำเจ้าพระยา จะได้มองเห็นแต่ไกล จึงทรงหารือกับเจ้าพระยาระวิวงศ์มหาโกษาธิบดี หรือเจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี (ขำ บุญนาค) ถึงเรื่องนี้ เจ้าพระยาระวิวงศ์ฯทราบเรื่องคนร้ายลอบขึ้นไปลักพระบรมธาตุดีอยู่แล้ว จึงเห็นเป็นโอกาสเหมาะที่จะกราบบังคมทูลให้ทรงทราบในขณะนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่าเพราะพระเจดีย์สร้างแบบสี่เหลี่ยมย่อไม้สิบสอง มีองค์ระฆังเล็กเรียวข้างปลายฐานเป็นบัวหงายซ้อนกันเป็นชั้น ๆ ประกอบทั้งที่คอระฆัง ซึ่งบรรจุพระบรมธาตุไว้ก็ไม่แน่นหนา ผู้ร้ายจึงถือโอกาสปีนป่ายขึ้นไปทำลายได้ง่าย เมื่อตกลงพระทัยที่จะจัดสร้างพระสมุทรเจดีย์ขึ้นใหม่แล้ว จึงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ช่างไปถ่ายแบบเจดีย์ลอมฟาง ที่พระนครศรีอยุธยามา แล้วโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาระวิวงศ์มหาโกษาธิบดีเป็นแม่กอง กรมหมื่นสีหวิกรมเป็นนายช่าง พระยามหาอรรคนิกรและพระยาอมรมหาเดช ผู้คุมเลขทหารปืนใหญ่เมืองสมุทรปราการเป็นนายงาน โดยให้ทหารปืนใหญ่เมืองสมุทรปราการเป็นผู้ช่วยเหลือก่อสร้าง แม่กองเจ้าของการได้จัดซื้อหินถมพื้นเพิ่มไปจนรอ บนเกาะที่ตั้ง โดยต่อออกไปทางด้านใต้แล้วรื้อศาลาลงจัดสร้างพระวิหารใหญ่ หันหน้าสู่ทะเล ส่วนองค์พระเจดีย์แบบลอมฟางนั้น ได้สร้างสวมรูปพระเจดีย์องค์เดิมไว้ โดยเพิ่มส่วนสูงขึ้นไปอีก ๖ วา รวมเป็นสูง ๑๙ วา ๒ ศอกคืบ หรือ ๓๙.๗๕ เมตร สร้างพระเกี้ยวสี่องค์บนชั้นที่สอง สร้างพระแท่นทางด้านทิศเหนือ และทิศใต้ สำหรับตั้งเครื่องสังเวย ส่วนทางทิศตะวันออกทรงโปรดเกล้า ฯ ให้ช่างสลักแผ่นทอง แจ้งประวัติการก่อสร้างและจุดประสงค์ ตลอดจนพระราชทรัพย์ที่ได้ทรงบริจาคไปโดยพร้อมมูล เพื่อให้ชนรุ่นหลังได้ทราบ นอกจากนั้นได้ทรงโปรดเกล้า ฯ ให้ช่าง ทำการก่อสร้างศาลาที่ประทับทางทิศเหนือ สำหรับบำเพ็ญพระราชกุศลกับทรงสร้างฐานโพธิ์ ส่วนทางทิศใต้ทรงโปรดให้สร้างหอเทียนคู่หนึ่ง และหอระฆังคู่หนึ่ง หน้าพระวิหารและทรงโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างบันไดศิลาแลงลงสู่แม่น้ำทางทิศตะวันออก นอกจากนั้นมีหลักผูกเรือและเสาเข็มเจดีย์รอบตัวเกาะ ในการก่อสร้างครั้งหลังนี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ๑๒ พระองค์ไว้ที่คอระฆังแทนของเดิมที่คนร้ายลักไปโดยแห่มาทางชลมารค ครั้นถึงวันอาทิตย์ แรม ๓ ค่ำ เดือนยี่ (ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๓๐ ธันวาคม ๒๔๐๓) เวลาบ่าย พระสงฆ์ราชาคณะ ๙๐ รูป เจริญพระพุทธมนต์ รุ่งขึ้นวันจันทร์ที่ ๓๑ ธันวาคม ๒๔๐๓ พระสงฆ์รับพระราชทานฉันท์เสร็จแล้ว ได้ฤกษ์ทรงบรรจุพระบรมธาตุ แล้วทรงกระทำพระราชพิธียกคอระฆัง ประดิษฐานพระปฏิมากรไชยวัฒน์และพระห้ามสมุทรไว้ในวิหาร และทำการสมโภชเป็นงานใหญ่ หลังจาการสมโภชพระสมุทรเจดีย์แล้วประมาณ ๕ เดือน กิจการต่าง ๆ ของพระสมุทรเจดีย์ก็แล้วเสร็จสมบูรณ์ ณ วันแรม ๙ ค่ำ เดือน ๗ ตรีศก จุลศักราช ๑๒๒๓ ตรงกับวันที่ ๒ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๔๐๔ สิ้น พระราชทรัพย์ในการก่อสร้าง ๕๘๘ ชั่ง หรือ ๔๗,๒๔๐ บาท
ครั้นสิ้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ในราชวงศ์จักรีรัชกาลต่อๆมาก็ได้ทรงอุปถัมภ์อยู่เสมอ และนับตั้งแต่มีการก่อสร้างพระสมุทรเจดีย์แล้ว หากพระมหากษัตริย์ เสด็จโดยชลมารคผ่านเข้าและผ่านออก จะต้องหยุดเรือพระที่นั่งแล้วทรงบูชาด้วยเครื่องสักการะทุกครั้ง